دسته: سلامت
چاقی به کدام اعصاب بدن آسیب میرساند؟
دانشمندان با استفاده از سیستم پیشرفته هوش مصنوعی موفق شدهاند تغییرات ناشی از بیماریها را با دقتی بیسابقه بررسی کنند. این فناوری جدید نه فقط التهاب گسترده ناشی از چاقی را آشکار کرد، بلکه به کشفی غیرمنتظره در تاثیر چاقی بر اعصاب بدن نیز منجر شد.
این یافتهها میتوانند درک دانشمندان از تاثیرات واقعی چاقی بر بدن را متحول کرده و در آینده به توسعه درمانهای موثرتر برای بیماریهای مرتبط با اضافه وزن کمک کند.
چاقی؛ فراتر از مشکل وزنی
امروزه پزشکان میدانند که چاقی فقط به تجمع چربی در بدن محدود نمیشود. این وضعیت میتواند عملکرد اندامها را مختل کند، سیستم ایمنی را تغییر دهد، به اعصاب آسیب برساند و خطر ابتلا به بیماریهای مختلفی ازجمله دیابت نوع ۲، بیماریهای قلبی، سکته مغزی، سرطان و اختلالات عصبی را افزایش دهد. با وجود این آگاهی، تاکنون بیشتر روشهای تحقیقاتی فقط امکان بررسی یک اندام یا بخش کوچکی از بافت بدن را فراهم میکردند و به همین دلیل تصویر کاملی از تاثیرات چاقی در دسترس نبود.
هوش مصنوعی وارد میدان میشود
پژوهشگران برای حل این مشکل، سامانهای مبتنی بر هوش مصنوعی به نام «موسمپر» (MouseMapper) توسعه دادند. این پلتفرم از فناوری یادگیری عمیق برای تحلیل حجم عظیمی از تصاویر زیستی استفاده میکند و قادر است اندامها، بافتها، اعصاب و سلولهای ایمنی را در سراسر بدن یک موش بهطور خودکار شناسایی کند.
به گفته محققان، «موسمپر» میتواند ۳۱ نوع اندام و بافت مختلف را تشخیص داده و میلیونها ساختار میکروسکوپی را در سراسر بدن نقشهبرداری کند.
چگونه بدن موشها شفاف شد؟
دانشمندان برای تهیه این نقشههای دقیق، ابتدا از نشانگرهای فلورسنت استفاده کردند که زیر میکروسکوپهای خاص میدرخشند. این نشانگرها به سلولهای عصبی و ایمنی متصل شدند، سپس با استفاده از فناوری «شفافسازی بافت»، بدن موشها تقریبا شفاف شد، بدون آنکه ساختارهای داخلی آسیب ببینند. این روش به پژوهشگران اجازه داد بدون برش دادن بافتها، عمق بدن را مشاهده کنند.
در مرحله بعد، فناوری «میکروسکوپ ورقه نوری» برای تهیه تصاویر سهبعدی بسیار دقیق از بدن موشها به کار گرفته شد. این تصاویر شامل اطلاعات مربوط به دهها میلیون سلول و ساختار مختلف بودند.
کشف غیرمنتظره در اعصاب صورت
پژوهشگران برای بررسی تاثیر چاقی، گروهی از موشها را با رژیم غذایی پرچرب تغذیه کردند تا دچار افزایش وزن و مشکلات متابولیکی مشابه انسانهای مبتلا به چاقی شوند. پس از اسکن کامل بدن این حیوانات، تغییرات گستردهای در بخشهای مختلف بدن مشاهده شد اما یکی از شگفتانگیزترین یافتهها مربوط به «عصب سهقلو» بود. این عصب، یکی از مهمترین اعصاب صورت است و در انتقال حس از نواحی مختلف صورت و همچنین برخی عملکردهای حرکتی نقش دارد.
در موشهای چاق، این عصب، آسیب قابلتوجهی ازجمله کاهش تعداد شاخههای عصبی و انتهای رشتههای عصبی نشان داد. این یافته نشان میدهد که چاقی ممکن است عملکرد طبیعی اعصاب صورت را مختل کند.
کاهش حس لامسه در موشهای چاق
پژوهشگران برای اطمینان از این موضوع، آزمایشهای رفتاری انجام دادند. نتایج نشان داد، موشهای چاق نسبت به موشهای سالم حساسیت کمتری به لمس و تحریکات حسی دارند. این موضوع از فرضیه آسیب عصبی ناشی از چاقی حمایت میکند و نشان میدهد که تغییرات مشاهده شده فقط محدود به تصاویر میکروسکوپی نیستند و بر عملکرد واقعی اعصاب نیز تاثیر میگذارند.
شباهت یافتهها در انسان
دانشمندان سپس «گانگلیون سهقلو»، بخشی که اجسام سلولی اعصاب حسی صورت در آن قرار دارند را بررسی کردند. با استفاده از فناوری پیشرفته «پروتئومیکس فضایی»، آنها تغییرات مولکولی مرتبط با التهاب و بازسازی عصبی را شناسایی کردند. نکته مهم این بود که هنگام بررسی نمونههای انسانی افراد مبتلا به چاقی، بسیاری از همین الگوهای مولکولی مشاهده شد. این موضوع احتمال میدهد آسیبهای مشابهی در انسانها نیز رخ دهد.
چرا این کشف اهمیت دارد؟
پژوهشگران معتقدند، این ارتباط میان چاقی، التهاب و آسیب اعصاب احتمالا هرگز با روشهای سنتی کشف نمیشد زیرا تحقیقات گذشته معمولا تنها روی یک عضو خاص تمرکز داشتند اما «موسمپر» توانست بدن را بهعنوان سیستم یکپارچه بررسی کند و ارتباطهای پنهان میان بخشهای مختلف آن را آشکار سازد.
آنان اظهار کردند: «موسمپر» میتواند به ابزاری ارزشمند برای مطالعه بسیاری از بیماریهایی تبدیل شود که همزمان چندین اندام را تحت تاثیر قرار میدهند. این بیماریها ممکن است شامل دیابت، سرطان، بیماریهای خودایمنی و اختلالات مغزی باشند. دانشمندان همچنین مجموعه دادههای تصویربرداری کل بدن را به صورت آنلاین در دسترس عموم قرار دادهاند تا محققان در سراسر جهان بتوانند اطلاعات را بررسی کرده و تغییرات مرتبط با چاقی را در بافتها و اندامهای مختلف مطالعه کنند.
آینده پزشکی با “دوقلوهای دیجیتال”
علی ارتورک، رهبر این پروژه میگوید: هدف بلندمدت گروه پژوهشی ایجاد «دوقلوهای دیجیتال» از بدن موجودات زنده است، مدلهای بسیار دقیقی که دانشمندان بتوانند روی رایانه آنها را مطالعه کنند. چنین مدلهایی میتوانند به شناسایی زودهنگام بیماریها، آزمایش درمانهای جدید و حتی کاهش نیاز به آزمایشهای حیوانی کمک کنند.
جمعبندی
نتایج این پژوهش شواهد جدیدی ارائه کرد که نشان میدهد، چاقی فقط موجب افزایش وزن نمیشود، بلکه میتواند در سطح سلولی ساختار بدن را تغییر دهد و حتی به اعصابی آسیب برساند که پیشتر تصور نمیشد در برابر چاقی آسیبپذیر باشند. این یافتهها ممکن است توضیحی برای برخی علائم مشاهده شده در افراد مبتلا به چاقی، مانند بیحسی، کاهش حس لامسه و برخی انواع دردهای عصبی باشد.
بر اساس گزارش نوریج، بخش عمده این پژوهش روی موشها انجام شده و برای تایید کامل نتایج در انسانها به مطالعات بیشتری نیاز است. با این حال، این پژوهش نمونهای روشن از قدرت روزافزون هوش مصنوعی در پزشکی مدرن است؛ فناوریای که امروز امکان مشاهده و درک بیماریها را به شیوهای فراهم کرده که فقط چند سال پیش غیرقابل تصور بود.
نتایج این پژوهش پژوهشگران «هلمهولتس مونیخ» (Helmholtz Munich)، دانشگاه «لودویگ ماکسیمیلیان» (Ludwig Maximilians) و چند مرکز تحقیقاتی دیگر در نشریه «نیچر» (Nature) منتشر شده است.
وقتی خواب ناکافی خلق کودکان را به هم میزند
وقتی خواب کودکان و نوجوانان به اندازه کافی تأمین نمیشود، نخستین نشانهها نه در ظاهر خستگی، بلکه در رفتار و احساسات آنها دیده میشود؛ مسئلهای که اگر نادیده گرفته شود، بر یادگیری، روابط خانوادگی و سلامت روان فرزندان تأثیر جدی میگذارد.
خواب، برای کودکان و نوجوانان فقط یک استراحت ساده نیست، بلکه فرایندی حیاتی برای رشد مغز، تنظیم هیجانات و تثبیت یادگیری است. با این حال، در سبک زندگی امروزی که استفاده از ابزارهای دیجیتال، برنامههای فشرده درسی و تغییر الگوهای زندگی افزایش یافته، کمخوابی به یکی از مشکلات شایع در میان نسلهای کمسن تبدیل شده است. بسیاری از والدین، بدخلقی، لجبازی یا بیحوصلگی فرزندان خود را به مسائل تربیتی نسبت میدهند، در حالی که در موارد قابل توجهی، ریشه این رفتارها را باید در «مغزی خسته» جستوجو کرد، نه در «رفتاری مشکلدار».
وقتی فرماندهی مختل میشود
در هنگام خواب، مغز وارد مرحلهای از بازسازی و تنظیم میشود. این فرآیند شامل تثبیت حافظه، پاکسازی سموم عصبی و تنظیم شبکههای هیجانی است. وقتی کودک یا نوجوان به اندازه کافی نمیخوابد، این چرخه حیاتی مختل میشود.
یکی از نخستین بخشهایی که تحت تأثیر کمخوابی قرار میگیرد، قشر پیشپیشانی است، بخشی از مغز که مسئول تصمیمگیری، کنترل رفتار و تنظیم احساسات است. ضعف عملکرد این ناحیه باعث میشود کودک صبر کمتری داشته باشد، زودتر عصبانی شود و در کنترل واکنشهایش دچار مشکل شود.
از سوی دیگر، کمخوابی باعث افزایش فعالیت در مراکز هیجانی مغز میشود، به همین دلیل واکنشهای احساسی مانند خشم، گریه یا اضطراب شدت میگیرند. در چنین شرایطی، حتی مسائل کوچک میتوانند به واکنشهای بزرگ و غیرمنتظره منجر شوند.
حافظه و یادگیری قربانیان خاموش بیخوابی
یکی از مهمترین کارکردهای خواب، تثبیت اطلاعات در مغز است. در طول خواب، مغز آنچه در طول روز آموخته را پردازش و دستهبندی میکند. کمخوابی این روند را مختل کرده و باعث کاهش توانایی یادگیری و به خاطر سپردن مطالب میشود.
کودکی که خواب کافی ندارد، ممکن است در کلاس درس تمرکز لازم را نداشته باشد، مطالب را سریع فراموش کند و در انجام تکالیف دچار اشتباهات مکرر شود. این موضوع گاهی به اشتباه به ضعف درسی یا بیتوجهی نسبت داده میشود، در حالی که عامل اصلی میتواند صرفاً کمبود خواب باشد.
نشانههای کمخوابی در سنین مختلف
کمخوابی در کودکان و نوجوانان همیشه به شکل «خوابآلودگی» بروز نمیکند، بلکه اغلب با علائم رفتاری و هیجانی همراه است که ممکن است والدین را دچار سوءبرداشت کند.
در محیط مدرسه: دانشآموزان کمخواب معمولاً با افت تمرکز، کندی در یادگیری و اشتباهات مکرر مواجه میشوند. این کودکان ممکن است در کلاس بیحوصله به نظر برسند یا نتوانند دستورالعملها را به درستی دنبال کنند.
در نوجوانان: نوجوانی دورهای حساس از نظر تغییرات هورمونی و هیجانی است. کمخوابی در این سن میتواند به نوسانات شدید خلق، پرخاشگری، کاهش انگیزه و حتی رفتارهای تکانشی منجر شود. برخی از این نشانهها ممکن است با چالشهای طبیعی این دوره اشتباه گرفته شوند.
در کودکان کمسنتر: برخلاف تصور رایج، کمخوابی در کودکان اغلب به صورت «بیشفعالی کاذب» ظاهر میشود. کودک ممکن است بیش از حد پرجنبوجوش، تحریکپذیر یا وابسته به والدین شود. کاهش تمرکز و چسبندگی عاطفی نیز از دیگر نشانههای رایج است.
چرا کمخوابی بیشتر شده است؟
تغییر سبک زندگی در سالهای اخیر، نقش مهمی در افزایش کمخوابی دارد. استفاده از تلفن همراه و تبلت پیش از خواب، یکی از عوامل اصلی است. نور آبی این دستگاهها تولید هورمون ملاتونین (هورمون خواب) را کاهش داده و به تأخیر در به خواب رفتن منجر میشود.
همچنین برنامههای نامنظم خواب، مصرف نوشیدنیهای کافئیندار، فشارهای درسی و کاهش فعالیت بدنی، همگی در کاهش کیفیت خواب نقش دارند. در برخی خانوادهها نیز خواب به عنوان ابزار تنبیه استفاده میشود که این موضوع میتواند نگرش کودک به خواب را منفی کند.
راهکارهایی برای بهبود کیفیت خواب
ایجاد عادات خواب سالم، یکی از مهمترین اقداماتی است که والدین میتوانند برای سلامت روان و جسم فرزندان خود انجام دهند. این کار نیازمند ثبات، آگاهی و همکاری خانواده است.
ثبات در زمان خواب و بیداری: بدن انسان دارای یک ساعت زیستی است که با نظم در خواب تنظیم میشود. حتی در روزهای تعطیل نیز بهتر است زمان خواب و بیداری تا حد امکان ثابت باقی بماند.
محیط مناسب خواب: اتاق خواب باید تاریک، ساکت و کمی خنک باشد. چنین شرایطی به مغز کمک میکند سریعتر وارد فاز خواب عمیق شود.
کاهش استفاده از وسایل دیجیتال: خاموش کردن گوشی، تبلت و تلویزیون حداقل یک ساعت قبل از خواب، تأثیر قابل توجهی در بهبود کیفیت خواب دارد. این زمان میتواند با فعالیتهایی مانند مطالعه، گوش دادن به موسیقی ملایم یا نوشتن افکار جایگزین شود.
پرهیز از محرکها:مصرف نوشیدنیهای حاوی کافئین مانند چای پررنگ، قهوه یا نوشابههای انرژیزا در ساعات عصر و شب باید محدود شود.
فعالیت بدنی منظم: تحرک روزانه به تنظیم خواب کمک میکند، اما انجام فعالیتهای سنگین درست قبل از خواب توصیه نمیشود.
نگرش مثبت به خواب: خواب نباید به عنوان تنبیه یا اجبار معرفی شود. ایجاد حس آرامش و امنیت در زمان خواب، نقش مهمی در پذیرش آن توسط کودک دارد.
نقش والدین
والدین نه تنها باید بر خواب فرزندان خود نظارت داشته باشند، بلکه باید خود نیز الگوی مناسبی در این زمینه باشند. کودکانی که والدینشان برنامه خواب منظم دارند، بیشتر تمایل به رعایت این الگو پیدا میکنند.
همچنین گفتوگو با کودک درباره اهمیت خواب، بدون ایجاد ترس یا فشار، میتواند در شکلگیری عادات سالم مؤثر باشد. در مواردی که مشکلات خواب به صورت جدی ادامهدار باشد، مشورت با متخصصان سلامت کودک ضروری است.
کمخوابی؛ ریشه اختلالات رفتاری کودکان
کمخوابی، مسئلهای ساده و گذرا نیست، بلکه عاملی تأثیرگذار بر رفتار، یادگیری و سلامت روان کودکان و نوجوانان است. بسیاری از رفتارهایی که به عنوان لجبازی، بینظمی یا بیانگیزگی شناخته میشوند، ممکن است در واقع نشانههایی از خستگی مغز باشند.
شناخت این موضوع و توجه به کیفیت خواب، میتواند به بهبود روابط خانوادگی، افزایش موفقیت تحصیلی و ارتقای سلامت روان نسل آینده کمک کند. گاهی یک ساعت خواب بیشتر، میتواند تفاوتی بزرگ در خلقوخو و عملکرد یک کودک ایجاد کند.
از خستگی ذهن تا امید تازه؛ راهی که از درون تو میگذرد
بدخلقی، بیحوصلگی و زودرنجی وضعیتی است که گاهی به فشارهای روزمره، تغییرات هورمونی، تنشهای خانوادگی یا دغدغههای تحصیلی و اجتماعی مرتبط است. اگر این احساسات به صورت مداوم ادامه پیدا کند و با ناامیدی، بیعلاقگی یا خشم شدید همراه شود، ممکن است موضوع فقط یک حال بد گذرا نباشد.
بدخلقی و نوسانهای خلقی بخشی از تجربه طبیعی زندگی به شمار میرود و تقریباً همه افراد در مقاطعی از زندگی خود روزهایی را پشت سر میگذارند که زودرنج، عصبی یا بیحوصله هستند. این وضعیت بهویژه در سالهای نوجوانی بیشتر دیده میشود، دورهای که فرد همزمان با تغییرات جسمی، هورمونی، عاطفی و اجتماعی روبهروست.
بر اساس مطلب منتشرشده در سایت WebMD، اگرچه بدخلقیهای مقطعی معمولاً طبیعی است، اما تداوم این وضعیت میتواند هم برای خود فرد و هم برای اطرافیان او مشکلساز شود. به گفته کارشناسان، در برخی موارد، خلق پایین یا تحریکپذیری مداوم ممکن است نشانهای از یک اختلال جدیتر مانند افسردگی باشد؛ موضوعی که نیازمند توجه و پیگیری تخصصی است.
فشارهای روزمره یکی از مهمترین دلایل بدخلقی
یکی از دلایل اصلی بدخلقی، بهویژه در نوجوانان، فشارهایی است که از محیط اطراف به آنها وارد میشود. انتظارات تحصیلی، تلاش برای موفقیت در فعالیتهای فوقبرنامه، تمایل به پذیرفته شدن در جمع همسالان و در عین حال دغدغه ظاهر و محبوبیت، همگی میتواند فشار روانی زیادی ایجاد کند. نوجوان در این دوره از یک سو میخواهد مستقل باشد و مانند یک بزرگسال با او رفتار شود و از سوی دیگر هنوز در بسیاری از موقعیتها به حمایت خانواده نیاز دارد. همین وضعیت بینابینی، گاه احساس سردرگمی، تنهایی و اضطراب ایجاد میکند و زمینهساز نوسانهای خلقی میشود.
بلوغ و تغییرات هورمونی چه نقشی دارند؟
یکی دیگر از عوامل مؤثر بر بدخلقی و نوسانهای خلقی، تغییرات هورمونی دوران بلوغ است. متخصصان توضیح میدهند هورمونهایی که در این دوره فعال میشوند، تنها مسئول تغییرات جسمی نیستند، بلکه میتوانند بر احساسات و واکنشهای فرد نیز اثر بگذارند. به همین دلیل بسیاری از نوجوانان در این سالها بدون آنکه علت روشنی برای آن پیدا کنند، دچار تغییرات ناگهانی خلق میشوند. این وضعیت ممکن است هم برای خود نوجوان و هم برای خانواده و اطرافیان او گیجکننده باشد، اما در بسیاری از موارد بخشی از روند طبیعی رشد به شمار میرود.
چه زمانی بدخلقی دیگر طبیعی نیست؟
اگرچه بدخلقیهای کوتاهمدت بخشی از زندگی طبیعی است، اما متخصصان تأکید میکنند زمانی که تحریکپذیری، غمگینی، ناامیدی یا بیعلاقگی نسبت به فعالیتهای مورد علاقه برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، باید آن را جدی گرفت. به گفته کارشناسان، چنین نشانههایی ممکن است فقط یک تغییر خلق ساده نباشد و به افسردگی یا دیگر اختلالات خلقی مربوط باشد. افسردگی صرفاً احساس غم یا ناراحتی نیست، بلکه میتواند با خشم زیاد، بیتفاوتی، کنارهگیری و در موارد شدید حتی افکار آسیب به خود همراه شود. به همین دلیل در صورت تداوم این نشانهها، مراجعه به پزشک، مشاور یا رواندرمانگر ضروری است.
وقتی بی حوصلگی فراتر از یک حال بد موقت است
چگونه میتوان از یک حال بد عبور کرد؟
متخصصان سلامت روان معتقدند برخی راهکارهای ساده میتواند به کاهش شدت بدخلقی و مدیریت بهتر احساسات کمک کند. یکی از این توصیهها، تمرکز بر چیزهایی است که فرد بابت آنها احساس قدردانی دارد. یادآوری افرادی که در زندگی حامی انسان هستند یا توجه به اتفاقات مثبت، میتواند جریان فکرهای منفی را تا حدی متوقف کند.
انجام یک کار خوب برای دیگران نیز از دیگر پیشنهادهاست. کمک کردن به یک دوست، یکی از اعضای خانواده یا هر فردی که به حمایت نیاز دارد، میتواند توجه فرد را از حال منفی خود دور کند و احساس مفید بودن ایجاد کند.
گوش دادن به موسیقی شاد و انرژیبخش نیز یکی از راههای ساده برای تغییر حال و هواست. موسیقی میتواند سطح تنش را کاهش دهد و بر احساسات فرد اثر مثبت بگذارد.
کارشناسان همچنین توصیه میکنند افراد تلاش کنند عامل محرک بدخلقی خود را شناسایی کنند. اگر مشخص شود چه چیزی باعث ناراحتی یا خشم شده است، احتمال مدیریت یا حل آن بیشتر میشود. در کنار این موضوع، گفتوگو با یک دوست، والدین، معلم یا مشاور میتواند از انباشته شدن احساسات منفی جلوگیری کند. بسیاری از مشکلات زمانی بزرگتر و پیچیدهتر به نظر میرسند که فرد آنها را در درون خود نگه میدارد.
ورزش، خواب و تخلیه هیجانی
فعالیت بدنی منظم نیز از جمله راهکارهایی است که میتواند در بهبود خلق نقش مؤثری داشته باشد. پیادهروی، دوچرخهسواری، ورزشهای گروهی یا حتی چند دقیقه حضور در فضای باز و تنفس عمیق میتواند به کاهش تنش و بهتر شدن حال فرد کمک کند.
خواب کافی نیز اهمیت زیادی دارد. کمخوابی میتواند باعث تحریکپذیری، خستگی ذهنی و کاهش توان فرد در مدیریت احساسات شود. متخصصان توصیه میکنند نوجوانان هر شب حدود هشت و نیم تا نه و نیم ساعت خواب داشته باشند تا بدن و ذهن فرصت بازیابی پیدا کند.
از سوی دیگر، برخی کارشناسان معتقدند گاهی ابراز احساسات از طریق گریه کردن، نوشتن، هنر، ورزش یا حتی پیدا کردن یک سرگرمی تازه میتواند به تخلیه روانی کمک کند. به گفته آنها، داشتن یک مسیر سالم برای بیان احساسات، از انباشت خشم و ناراحتی پیشگیری میکند.
کمک تخصصی زمانی که حال بد ماندگار میشود
اگر احساس غم، تحریکپذیری، بیحوصلگی یا ناامیدی به طور مکرر تکرار شود و فرد نتواند از آن خارج شود، باید از یک متخصص کمک بگیرد. مشکلات خلقی درمانپذیر است و نباید تصور کرد که فرد ناچار است این شرایط را به تنهایی تحمل کند. مداخله بهموقع میتواند از تشدید علائم جلوگیری کند و کیفیت زندگی فرد را به شکل قابل توجهی بهبود ببخشد.
بدخلقی و نوسان خلقی، بهویژه در دوران نوجوانی، تجربهای رایج است، اما زمانی که این وضعیت طولانی و شدید شود، میتواند نشانهای از یک مشکل جدیتر باشد. متخصصان میگویند شناخت عوامل زمینهساز، توجه به سلامت روان، خواب کافی، فعالیت بدنی، گفتوگو با اطرافیان و در صورت نیاز مراجعه به مشاور، از مهمترین راهکارهای عبور از این وضعیت است. در واقع، توجه به یک حال بد مداوم نهتنها به حفظ آرامش فرد کمک میکند، بلکه میتواند از بروز مشکلات عمیقتر روانی نیز پیشگیری کند.
بختک؛ وقتی ترس مهمان خواب میشود
احساس ناتوانی در حرکت و فشار روی سینه، بختک را به یکی از ترسناکترین تجربههای خواب تبدیل کرده است؛ تجربهای که با شناخت علمی میتوان بر آن غلبه کرد.
بسیاری از افراد دستکم یکبار در زندگی خود حالتی را تجربه کردهاند که در آن نمیتوانند حرکت کنند، حرف بزنند یا حتی فریاد بکشند، در حالی که کاملاً هوشیار هستند. این حالت که در فرهنگ عامه به «بختک» معروف است، اغلب با ترس شدید، احساس خفگی و دیدن تصاویر یا شنیدن صداهای عجیب همراه میشود. به همین دلیل، بسیاری آن را به نیروهای ماورایی، جن یا خوابهای عجیب نسبت میدهند. اما علم پزشکی توضیحی کاملاً منطقی و قابلدرک برای این پدیده دارد و آن را «فلج خواب» مینامد.
نقش خواب در بروز بختک
برای فهم بختک، ابتدا باید با سازوکار خواب آشنا شویم. خواب انسان از چند مرحله تشکیل شده است که مهمترین آنها مرحلهای به نام خواب” REM” است. در این مرحله، مغز بسیار فعال میشود و بیشتر رؤیاها در همین زمان شکل میگیرند. همزمان با فعال شدن مغز، بدن بهطور طبیعی دچار نوعی فلج موقت میشود تا فرد هنگام خواب حرکات رؤیای خود را انجام ندهد. این مکانیسم دفاعی بدن، کاملاً طبیعی و ضروری است.
مشکل زمانی آغاز میشود که فرد پیش از پایان این مرحله، بیدار شود. در این حالت، مغز از خواب خارج شده اما بدن هنوز در وضعیت فلج باقی مانده است. نتیجه این ناهماهنگی، تجربه بختک است.
چگونه بختک اتفاق میافتد؟
بختک زمانی رخ میدهد که فرد در مرز بین خواب و بیداری گیر میکند. مغز پیام بیداری را دریافت کرده اما عضلات هنوز فرمان حرکت نمیگیرند. فرد متوجه اطراف خود میشود، صداها را میشنود و حتی نور را میبیند، اما توانایی حرکت یا صحبت ندارد.
این وضعیت معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه طول میکشد و سپس بهطور ناگهانی پایان مییابد. هرچند مدت آن کوتاه است اما به دلیل حس ناتوانی و ترس، برای فرد بسیار طولانی و آزاردهنده به نظر میرسد.
نشانهها و علائم رایج بختک
بختک معمولاً با مجموعهای از نشانههای مشخص همراه است که در میان بیشتر افراد مشترک است. مهمترین این علائم، ناتوانی در حرکت دادن بدن یا صحبت کردن است. فرد ممکن است تلاش کند فریاد بزند یا تکان بخورد اما موفق نشود.
یکی دیگر از نشانههای رایج، احساس فشار روی قفسه سینه است. بسیاری از افراد تصور میکنند چیزی روی آنها نشسته یا راه تنفسشان بسته شده است. این احساس، یکی از دلایل اصلی ترس شدید هنگام بختک است.
همچنین برخی افراد دچار توهمات دیداری یا شنیداری میشوند. دیدن سایههای تاریک، شنیدن صداهای عجیب یا احساس حضور فردی ناشناس در اتاق از جمله این توهمات است. این تجربهها باعث شده در فرهنگهای مختلف، بختک به موجودات فراطبیعی نسبت داده شود.
چرا بعضی افراد بیشتر دچار بختک میشوند؟
همه انسانها ممکن است بختک را تجربه کنند، اما برخی افراد بیشتر در معرض آن هستند. یکی از مهمترین عوامل، بینظمی در خواب است. کمخوابی، شببیداری، تغییر مداوم ساعت خواب و کارهای شیفتی، احتمال بروز این پدیده را افزایش میدهد.
استرس و اضطراب نیز نقش مهمی دارند. فشارهای روحی، نگرانیهای مداوم و مشکلات روانی میتوانند نظم طبیعی خواب را بر هم بزنند و زمینه بختک را فراهم کنند. همچنین مصرف زیاد کافئین، نوشیدنیهای انرژیزا یا الکل، بهویژه در ساعات پایانی شب، از عوامل تشدیدکننده این وضعیت هستند.
برخی تحقیقات نشان میدهد خوابیدن به پشت نیز میتواند احتمال بختک را افزایش دهد، زیرا در این وضعیت، اختلالات تنفسی و ناهماهنگی خواب بیشتر رخ میدهد.
میزان شیوع بختک در جامعه
بر اساس پژوهشهای علمی، درصد قابل توجهی از مردم در طول زندگی خود حداقل یک بار بختک را تجربه میکنند. آمارها نشان میدهد بین ۸ تا ۵۰ درصد افراد ممکن است با این پدیده روبهرو شوند. این اختلاف آماری به تفاوت سبک زندگی، شرایط روانی و فرهنگی جوامع مختلف مربوط است.
نوجوانان، دانشجویان و جوانان به دلیل استرس تحصیلی، کمخوابی و استفاده زیاد از تلفن همراه، بیشتر در معرض بختک قرار دارند. با این حال، تجربه بختک بهتنهایی نشانه بیماری خاصی نیست.
ارتباط بختک با سلامت روان
بختک بهخودیخود یک بیماری روانی محسوب نمیشود. بسیاری از افراد سالم و بدون مشکل خاصی، آن را تجربه میکنند. با این حال، در افرادی که دچار اضطراب شدید، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه یا بیخوابی مزمن هستند، احتمال بروز آن بیشتر است.
در چنین شرایطی، بختک میتواند به عاملی برای تشدید نگرانی و ترس تبدیل شود و چرخهای معیوب ایجاد کند. ترس از بختک باعث بدخوابی میشود و بدخوابی نیز احتمال بختک را افزایش میدهد.
تشخیص و مراجعه به پزشک
در بیشتر موارد، بختک نیازی به درمان پزشکی ندارد و تنها با اصلاح سبک زندگی کنترل میشود. پزشکان معمولاً بر اساس شرح حال بیمار و توصیف تجربهها، این پدیده را تشخیص میدهند.
اگر بختک بهطور مکرر، شدید یا همراه با خوابآلودگی روزانه، خستگی مفرط یا مشکلات تنفسی باشد، ممکن است پزشک بررسیهای بیشتری انجام دهد. در برخی موارد خاص، آزمایش خواب برای بررسی دقیقتر الگوی خواب تجویز میشود.
راهکارهای علمی برای پیشگیری
خوشبختانه، با رعایت چند اصل ساده میتوان احتمال بختک را تا حد زیادی کاهش داد. اولین و مهمترین نکته، داشتن برنامه منظم خواب است. خوابیدن و بیدار شدن در ساعت مشخص، به تنظیم ساعت زیستی بدن کمک میکند.
کاهش استرس نیز نقش مهمی دارد. تمرینهای تنفسی، مدیتیشن، پیادهروی، ورزش سبک و پرهیز از فکر کردن به مشکلات قبل از خواب، میتواند کیفیت خواب را بهبود دهد. همچنین بهتر است حداقل دو ساعت قبل از خواب از مصرف قهوه، چای پررنگ و نوشیدنیهای انرژیزا خودداری شود.
تغییر وضعیت خواب و پرهیز از خوابیدن به پشت نیز برای برخی افراد مفید است. استفاده کمتر از تلفن همراه و تلویزیون پیش از خواب، محیط آرام و تاریک و تهویه مناسب اتاق خواب، از دیگر عوامل مؤثر هستند.
باورهای نادرست درباره بختک
در بسیاری از فرهنگها، بختک به موجودات نامرئی، جادو یا نیروهای شیطانی نسبت داده میشود. این باورها ریشه در ناآگاهی و ترس انسان از پدیدههای ناشناخته دارد. علم پزشکی بهطور قاطع نشان داده که بختک نتیجه عملکرد طبیعی مغز در شرایط خاص است و هیچ ارتباطی با امور فراطبیعی ندارد.
پذیرفتن این واقعیت علمی میتواند به کاهش ترس افراد کمک و از اضطراب بیمورد جلوگیری کند.
بختک، ترسناک اما بیخطر
بختک تجربهای واقعی، شایع و کاملاً علمی است که در اثر ناهماهنگی موقت بین مغز و بدن هنگام خواب رخ میدهد. هرچند ممکن است بسیار ترسناک باشد، اما معمولاً خطری برای سلامت جسمی ندارد. با تنظیم خواب، کاهش استرس و اصلاح سبک زندگی، میتوان احتمال بروز آن را به میزان زیادی کم کرد.
آگاهی درباره ماهیت واقعی بختک، مهمترین راه برای مقابله با ترس ناشی از آن است. وقتی بدانیم این پدیده نشانه بیماری یا حضور نیروهای ناشناخته نیست، میتوانیم با آرامش بیشتری آن را مدیریت کنیم و کیفیت خواب و زندگی خود را بهبود ببخشیم.
واکسیناسیون بیش از ۱۶۰۰ نفر کودک در طرح تکمیلی فلج اطفال در کیش
سرپرست مرکز بهداشت کیش از واکسیناسیون هزار و ۶۰۶ کودک در مرحله دوم طرح تکمیلی واکسیناسیون فلج اطفال در این جزیره خبر داد.
دکتر محمدرضا رضانیا با اشاره به اجرای مرحله دوم طرح تکمیلی واکسیناسیون فلج اطفال، اظهار کرد: این طرح با هدف پیشگیری از شیوع بیماری فلج اطفال و افزایش سطح ایمنی کودکان زیر پنج سال، در مراکز و پایگاههای بهداشتی جزیره کیش در حال اجراست.
وی افزود: تا پایان روز چهارم اجرای این مرحله، در مجموع هزار و ۶۰۶ کودک واکسینه شدهاند که از این تعداد، هزار و ۴۶۰ کودک ایرانی و ۱۴۶ کودک از اتباع خارجی بودهاند.
سرپرست مرکز بهداشت کیش با بیان اینکه در روز چهارم طرح، ۱۲۰ کودک ایرانی و ۱۹ کودک از اتباع خارجی واکسن خوراکی فلج اطفال را دریافت کردند، تأکید کرد: مشارکت خانوادهها نقش مهمی در موفقیت برنامههای ایمنسازی و حفظ سلامت جامعه دارد.
دیابت نوع ۲ و خودمراقبتی؛ ۷ راهکار ساده برای زندگی سالمتر
ابتلا به دیابت نوع ۲ میتواند نگرانکننده باشد؛ اما یادگیری مدیریت این بیماری مزمن، از چگونگی اندازهگیری قندخون روزانه گرفته تا تنظیم برنامه غذایی، نیز به همان اندازه میتواند چالشبرانگیز باشد. یک متخصص تغذیه، ۷ راهکار ساده برای خودمراقبتی ارائه میدهد که هم سلامت جسم و هم سلامت روان را در بر میگیرد.
به گزارش گروه علمی ایرنا، وبگاه کلیولند کلینیک در گزارشی آورده است:
نیکول برونو (Nicole Bruno)، متخصص تغذیه و مربی دیابت، میگوید: خودمراقبتی یک اصطلاح جامع به معنای اولویت دادن به سلامت خود است. خودمراقبتی فقط به سلامت جسمی مربوط نیست، بلکه سلامت روان را هم شامل میشود.
در ادامه، ۷ راهکاری که او برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ توصیه میکند، را مرور میکنیم.
۱. استرس خود را مدیریت کنید
استرس روی بدن همه تأثیر میگذارد، اما در دیابت نوع ۲، استرس میتواند قند خون را افزایش دهد. برونو توضیح میدهد: کورتیزول، هورمون استرس، میتواند کبد را تحریک کند تا گلوکز بیشتری تولید کند. وقتی کبد در واکنش به استرس، قند اضافی ترشح میکند و شما مقاوم به انسولین هستید، نتیجه آن افزایش قند خون است.
برای مدیریت استرس:
محرکهای اصلی استرس خود را شناسایی کنید؛
از روشهای ساده مانند تنفس عمیق استفاده کنید؛
مدیتیشن یا یوگا را امتحان کنید؛
قدم بزنید، دوچرخهسواری کنید یا کتاب بخوانید.
۲. خواب باکیفیت را جدی بگیرید
اگر تا به حال بدخوابی را تجربه کرده باشید، میدانید که صبح روز بعد چقدر خسته و بداخلاق هستید. برونو میگوید: کمخوابی یا خواب ناکافی میتواند قند خون را بالا ببرد. نکته مهم این است که هم خواب ناکافی و هم خواب بیکیفیت مانند خستگی و گرسنگی علائمی شبیه به قند خون بالا ایجاد میکنند؛ بنابراین مهم است که قند خون خود را کنترل کنید و در صورت امکان خواب خود را تنظیم نمایید.
تحقیقات نشان میدهد:
خواب بیکیفیت، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را ۴۰ درصد افزایش میدهد و
افرادی که شبها دیر میخوابند، بیشتر در معرض دیابت هستند.
حتماً به زمان خواب خود توجه کنید. حتی اگر ۷ تا ۹ ساعت میخوابید، سعی کنید زودتر بخوابید و زودتر بیدار شوید تا با ریتم طبیعی بدن هماهنگ باشید.
۳. قند خون خود را پایش کنید
اندازهگیری قند خون در طول روز، گاهی ۳ تا ۴ بار، بخشی از زندگی جدید شماست. اما لازم نیست یکباره همهچیز را تغییر دهید. برونو توضیح میدهد: پایش قند خون مهم است تا بدانید در بدنتان چه میگذرد. اگر انجام منظم آن برایتان سخت است، با یک بار در روز یا چند بار در هفته شروع کنید تا بهتدریج به آن عادت کنید.
او همچنین توصیه میکند:
از زنگ هشدار گوشی استفاده کنید وبا پزشک خود درباره بهترین زمانهای اندازهگیری قند خون مشورت کنید.
۴. نگاهی تازه به تغذیه داشته باشید
غذاهایی که میخورید، کلید مدیریت قند خون هستند. اما اگر تغییر کامل رژیم غذایی برایتان دلهرهآور است، ناامید نشوید. این مربی دیابت پیشنهاد میکند: روی تغییرات کوچک و تدریجی تمرکز کنید. آیا میتوانید مصرف میوهها، سبزیجات، غلات کامل و پروتئینهای فاقد چربی را در برنامه غذایی خود افزایش دهید؟ با نگاه به آنچه اکنون میخورید شروع کنید و ببینید کدام گروههای غذایی را کم دارید.
هدف، ساختن یک وعده غذایی متعادل شامل موارد زیر است:
سبزیجات غیر نشاستهای (مثل بروکلی یا لوبیا سبز)؛
پروتئینهای کمچرب (مثل مرغ یا ماهی)؛
کربوهیدراتها (مثل غلات کامل یا حبوبات)؛
برنامهریزی وعدههای غذایی و یادداشتبرداری از آنچه میخورید میتواند به شما کمک کند به اهداف تغذیهای خود پایبند بمانید.
۵. تحرک داشته باشید
ورزش یکی دیگر از بخشهای مهم خودمراقبتی است. برونو میگوید: ورزش اندورفین، هورمون شادی، آزاد میکند؛ بنابراین ورزش کردن نه تنها باعث احساس بهتر شما میشود، بلکه قند خونتان را هم کاهش میدهد.
برای شروع:
با گامهای کوچک شروع کنید. یک هدف قابل اندازهگیری تعیین کنید، مثلاً هفتهای یک روز ۵ دقیقه ورزش؛
اهداف خود را بهتدریج بهبود دهید. مثلاً هر جلسه ۵ دقیقه بیشتر ورزش کنید یا یک روز اضافه کنید؛
هر حرکتی مفید است: به جای سفارش اینترنتی تا فروشگاه پیادهروی کنید یا ماشین را در فاصلهای دورتر از مقصدتان پارک کنید.
۶. به ارتباطات اجتماعی خود تکیه کنید
با کسی درباره احساسات و استرسهای خود صحبت کنید. علاوه بر دوستان و خانواده، پیوستن به گروههای حمایتی هم میتواند مفید باشد. این متخصص تغذیه تأکید میکند: ارتباط با دیگران، چه در قالب عضویت در گروههای حمایت از افراد مبتلا به دیابت و چه در جمع دوستان و خانواده، نقشی مهم در حفظ روحیه و پیگیری اهداف درمانی دارد. وقتی تنها میمانید و با کسی ارتباط ندارید، به مرور زمان به احساسات و مشکلاتتان بیاعتنا میشوید.
اگر استرس و اضطراب به شما غلبه کرده، صحبت با یک متخصص سلامت روان میتواند به شما در توسعه مهارتهای مقابله با دیابت کمک کند.
۷. پیگیر مراجعه منظم به پزشک خود باشید
مراجعه به مطب پزشکان مختلف (پزشک عمومی، متخصص غدد، متخصص قلب)، ممکن است برای بعضی افراد دلهرهآور باشد. برونو برای پیگیری منظم این مراجعهها، چند راهکار ساده پیشنهاد میکند:
از تقویم گوشی برای ثبت نوبتها و یادآوری آنها استفاده کنید؛
قبل از ترک مطب، نوبت بعدی را هماهنگ کنید؛
سؤالات خود را قبل از مراجعه به پزشک یادداشت کنید؛
اطلاعات مهم مانند فهرست داروها و نتایج آزمایش را در یک محل مشخص قرار دهید.
سخن پایانی: نکات کلیدی
در مسیر مدیریت دیابت، هیچ وقت خودتان را از یاد نبرید. خودمراقبتی فقط قند خون را کنترل نمیکند؛ بلکه روحیه و سلامت کلی شما را هم میسازد. عادتهای خودمراقبتی نه تنها خلقوخو، بلکه سلامت کلی شما را بهبود میبخشد.
برونو نتیجه میگیرد: خودمراقبتی در نهایت به عادتهای روزانه ما برمیگردد؛ به کارهای کوچکی که هر روز انجام میدهیم. اما زندگی همیشه طبق برنامه پیش نمیرود و گاهی گرفتار میشویم. پس با خود مهربان باشید و روی عادتهایی تمرکز کنید که برایتان ممکن هستند و میتوانید به آنها پایبند بمانید.
سحری حذف نشود/افطاری را سبک و تدریجی آغاز کنید
توصیه متخصص علوم تغذیه:
عضو هیأت علمی و دکترای تخصصی علوم تغذیه بر اهمیت برنامهریزی صحیح غذایی در ماه مبارک رمضان پرداخت و گفت: روزهداران باید سه وعده اصلی سحری، افطار و شام را در برنامه خود بگنجانند و با رعایت تعادل، تنوع و مصرف کافی فیبر و مایعات، از بروز ضعف، افت قند خون و مشکلات گوارشی پیشگیری کنند.
زهره سادات سنگسفیدی با اشاره به اهمیت وعده سحری، افزود: حذف این وعده میتواند موجب افت سریعتر قند خون و بروز علائمی مانند ضعف، سردرد، سرگیجه، خستگی و کاهش تمرکز در طول روز شود، به همین دلیل توصیه میشود روزهداران در سحر از ترکیبی متعادل شامل کربوهیدراتهای پیچیده مانند نان و غلات سبوسدار، حبوبات و سبزیجات در کنار منابع پروتئینی همچون گوشت، مرغ، تخممرغ و لبنیات استفاده کنند تا انرژی بهصورت تدریجی در بدن آزاد شود و احساس گرسنگی دیرتر بروز کند.
وی درباره نحوه آغاز افطار نیز توضیح داد: به دلیل کاهش سطح قند خون در پایان روز، بهتر است افطار با مواد غذایی حاوی کربوهیدراتهای ساده مانند خرما، عسل یا یک لیوان آب و چای ولرم کمرنگ آغاز شود تا قند خون بهصورت ملایم افزایش یابد. سپس میتوان از غذاهای سبک و کمحجم مانند نان و پنیر و سبزی، سوپ یا آش سبک، فرنی و شیربرنج استفاده کرد.
متخصص تغذیه تأکید کرد: مصرف غذاهای پرچرب، سرخکردنی و حجیم در ابتدای افطار میتواند فشار زیادی به دستگاه گوارش وارد کند. همچنین نوشیدنیهای بسیار سرد یا بسیار داغ ممکن است موجب اختلال در عملکرد معده و ایجاد ناراحتیهای گوارشی شود.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی با اشاره به وعده شام گفت: بهتر است شام با فاصلهای کوتاه پس از افطار و بهصورت متعادل مصرف شود. در این وعده باید از گروههای مختلف غذایی شامل نان و غلات، سبزیجات، منابع پروتئینی و لبنیات استفاده شود تا نیازهای تغذیهای بدن به شکل مناسب تأمین شود.
وی مصرف منابع غنی از فیبر مانند نانهای سبوسدار، میوهها، سبزیجات و حبوبات را از دیگر نکات مهم تغذیهای در ماه رمضان دانست و افزود: فیبر علاوه بر کمک به ایجاد احساس سیری طولانیتر، در بهبود عملکرد دستگاه گوارش و پیشگیری از یبوست نیز نقش مؤثری دارد.
سنگسفیدی خاطرنشان کرد: روزهداران باید در فاصله افطار تا سحر، مایعات کافی شامل آب، آبمیوههای طبیعی، شیر کمچرب و دوغ کمنمک مصرف کنند تا تعادل آب بدن حفظ شود و از بروز کمآبی و عوارض ناشی از آن جلوگیری شود.
ارتقای سواد سلامت و جلب اعتماد عمومی پیش نیاز اصلاح نظام سلامت
مردم و مسئولان اطلاع چندانی از اصلاحات در نظام سلامت و اجرای برنامه پزشکی خانواده ندارند و هر از گاهی یکی از مسئولان در تریبونهای مختلف درباره این برنامههای کلان صحبت میکند یا گاهی رسانهها از مسئولان سئوال میکنند که چرا این برنامه اجرایی نشده یا وضعیت اجرا در چه مرحلهای است ولی به این نکته مهم توجه نمیشود که مردم و مسئولان چقدر نسبت به جزییات این برنامه آگاهی دارند و در چنین شرایطی همراهی جامعه برای اجرای این برنامه مترقی در نظام سلامت چقدر خواهد بود؟
پیش از این در گزارشی با عنوان «پزشکی خانواده بدون پذیرش اجتماعی زمینگیر میشود» به اهمیت پذیرش اجتماعی برای اجرای برنامه پزشکی خانواده پرداختیم و گفتیم که برنامه پزشکی خانواده علاوه بر ساختار منسجم، هدفمند و منابع پایدار، نیازمند همراهی و پذیرش اجتماعی است و اگر اعتماد عمومی وجود نداشته باشد، چنین برنامهای نمیتواند در مرحله اجرا به موفقیت دست یابد یا نتیجهای جز اجرای ناقص و اسمی نخواهد داشت.
برنامهای که یکی از پایههای مهم اصلاحات در نظام سلامت محسوب میشود و با وجود قوانین متعدد، تاکنون در کشور اجرایی نشده و فقط در دو استان فارس و مازندران و شهرهای کمتر از ۲۰ هزار نفر جمعیت به مرحله اجرا رسیده و در همین دو استان و شهرها نیز با چالشهای متعددی مواجه است.
بیاطلاعی جامعه از پزشکی خانواده، اتمسفر مناسبی برای اجرای کشوری طرح نیست
علیرضا عسکری رئیس مرکز مدیریت بیمارستانی و تعالی خدمات بالینی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در گفتوگو با خبرنگار سلامت ایرنا در این باره گفت: واقعیت این است که در زمینه آمادگی اجتماعی برای اجرای پزشکی خانواده، اقدامات لازم انجام نشده است؛ حتی اگر در شهرهایی که برای اجرای برنامه پزشکی خانواده انتخاب شدهاند نیز از مردم یا مسئولان سئوال شود که قرار است در پی اجرای این طرح در نظام سلامت چه اتفاقی رقم بخورد، کسی از آن اطلاعی ندارد. این اتمسفر برای اجرای پزشکی خانواده مناسب نیست، مگر اینکه در مدت باقیمانده، آگاهی اجتماعی داده شود زیرا همین نقطه ضعف بزرگ، در سال ۱۳۹۱ و اجرای پزشکی خانواده در استان فارس نیز تجربه شد.
وی ادامه داد: باید نگاهی منتقدانه به اجرای پزشکی خانواده در استان فارس داشت و از هر جنبه به آن نگاه کرد. در بسیاری از موارد، مردم و نمایندگان مجلس در رابطه با کم و کیف اجرای طرح آگاهی لازم را نداشتند. در کشور ما بسیاری از موارد، تبدیل به مشکل محیطی شده و دغدغه لازم برای حل مسائل وجود ندارد.
انتظار نداشته باشید همه با خیال راحت به سمت پزشکی خانواده بروند
رئیس مرکز مدیریت بیمارستانی و تعالی خدمات بالینی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اظهار کرد: پزشکی خانواده هر فردی را محدود میکند و نباید انتظار داشت کسی با خیال راحت به سراغ آن برود؛ حتی کسانی که با اجرای پزشکی خانواده به دنبال صرفه جویی منابع هستند نیز به خوبی میدانند که در سالهای ابتدایی اجرا، هیچ صرفه جویی در منابع ریالی رخ نمیدهد بلکه هزینهتراشی خود را دارد. مردم سالها عادت کردهاند بسیاری از خدمات را با اراده خود به سرعت از یک فوق تخصص دریافت کنند؛ حالا اگر در یک مسیر مشخص قرار بگیرند، واکنشهایی خواهند داشت.
وی افزود: حتی در استان فارس این تجربه وجود داشت که مرحله به مرحله از سنگرهای پزشکی خانواده، عقب نشینی شد و پس از سالها تلاش، ماهیت تغییر کرد و نتیجه آن این شد که اکنون پوسته سادهای از برنامه باقی مانده است. در تمام این سالها، دو مشکل اصلی در پزشکی خانواده استان فارس وجود داشت؛ اول اینکه آگاهی اجتماعی به اندازه کافی داده نشد. دوم اینکه به راحتی از اصول پزشکی خانواده مانند نظام پرداخت عقب نشینی شد. در حالی که اگر از چارچوب پزشکی خانواده عبور کنیم، سرنوشت خوبی نخواهد داشت.
رئیس مرکز مدیریت بیمارستانی و تعالی خدمات بالینی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گفت: باید پذیرفت که بی اطلاعی و فقدان آگاهی مردم و حتی مسئولان نسبت به مفاهیم پایهای پزشکی خانواده وجود دارد.
پزشکی خانواده نیازمند باور در همه سطوح است
برنامه پزشکی خانواده نیازمند باور در همه سطوح، از مردم تا مسئولان است و این باور را نمیتوان به اجبار ایجاد کرد؛ هرچند رئیس جمهور در زمینه اجرای پزشکی خانواده باورمند است، اما آیا در سال ۱۴۰۴ با همه مولفههای موجود اجتماعی، میخواهیم برنامه پزشکی خانواده را اجرا کنیم؟ آن هم در جامعهای که بحرانهای مختلفی وجود دارد؛ در این شرایط نمیتوانیم مسائل حاکم بر جامعه را نادیده بگیریم.
رئیس مرکز مدیریت بیمارستانی و تعالی خدمات بالینی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اظهار کرد: پزشکی خانواده منهای تعریف جایگاه دروازهبانی پزشک عمومی در سطح یک، شوخی است. اگر پزشک عمومی تقویت نشود، ارتباطی به برنامه پزشکی خانواده ندارد. وقتی نظام سیاسی و اجتماعی کشور از اجرای پزشکی خانواده توجیه نشده باشند، محکوم به شکست است.
وی ادامه داد: از طرفی، برای اجرای پزشکی خانواده باید شخص اول یک استان، پیشتاز در اجرای آن باشد. باید آگاهی رسانی مستقیم و مداوم با مردم وجود داشته باشد. اگر این برنامه توسط یک متخصص جامعهشناسی برای مسئولان و مردم تبیین نشود، نتیجهای حاصل نمیشود. برنامههای زیادی در کشور داشتیم که در آنها از زبان اجتماع و دانش جامعه شناسی غافل شدیم و خواستیم با فرمولهای غیرعادی پیش برویم و نتیجه این بود که جامعه آنها را کنار زده است.
عسکری گفت: همه با اجرای برنامه پزشکی خانواده باید آماده تغییر باشند، اما این به معنی عدم اجرای پزشکی خانواده نیست؛ باید به قواعد پزشکی خانواده پایبند باشیم. پزشکی خانواده نیازمند نظام ارجاع الکترونیک، پایش منطقی، تضمین منابع مالی، اعتمادسازی است. در این دوره که یک پزشک باورمند در کشور، رئیس جمهور است، میتوان پزشکی خانواده را اجرایی کرد. در این رابطه پیشنهاد میکنم رئیس جمهور جلسهای با جامعه شناسان در این زمینه داشته باشد
نظام پرداخت در پزشکی خانواده مهم است
رئیس مرکز مدیریت بیمارستانی و تعالی خدمات بالینی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گفت: مواردی مانند نظام پرداخت نیز در زمینه پزشکی خانواده اهمیت دارد؛ به طور مثال نظام پرداخت در استان فارس مناسب نبود و درآمد پزشک متخصص، از تولید بیمار بود. نظام پرداخت به ازای خدمت (فی فور سرویس) در سطح دو کاملا با روح پزشکی خانواده در تعارض است؛ یعنی یک متخصص تمایل دارد بیمار بیشتری داشته باشد و در نتیجه فشار مردم در سطح یک خدمات برای ارجاع منتقل میشود.
مردم باید از مزایای پزشکی خانواده آگاه شوند
هرچند تجربه اجرای پزشکی خانواده در دو استان فارس و مازندران و شهرهای کمتر از ۲۰ هزار نفر جمعیت چندان موفق نبوده، اما در بخشهایی مانند صنعت نفت، تجربههای موفقی از اجرای آن نیز وجود دارد؛اگرچه تعداد افراد تحت پوشش بسیار اهمیت دارد، اما به نظر میرسد موفقیت صنعت نفت در تشویق و آگاهی کارکنان به عبور از مسیر پزشکی خانواده است.
از طرفی باید توجه کرد که صنعت نفت ایران در حوزه طب کار و پزشکی خانواده پیشرو است. حتی در دهه ۴۰ نیز به نوعی پزشکی خانواده در استان خوزستان و مناطق نفت خیز اجرا میشد و زمانی پرونده الکترونیک سلامت در صنعت نفت وجود داشت که حتی وزارت بهداشت نیز به این موضوع توجهی نکرده بود.
“کورش هاشمی اصل” متخصص پزشکی خانواده و رئیس سلامت خانواده سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت در گفتوگو با خبرنگار سلامت ایرنا درباره اجرای پزشکی خانواده در صنعت نفت گفت: سالهاست پزشکی خانواده در وزارت نفت اجرایی شده و افراد از مزایای آن بهرهمند میشوند. البته جمعیت محدودی در این برنامه در صنعت نفت حضور دارند؛ اما به نوعی طرح آزمایشی پزشکی خانواده محسوب میشود. تفکر اجرای پزشکی در صنعت نفت وجود داشته، در حالیکه بسیاری گمان میکنند درآمد صنعت نفت بسیار زیاد است، اما بانکها هم چنین درآمدی دارند و در عین حال، برنامه پزشکی خانواده را اجرا نکردهاند. در صنعت نفت، ارائه خدمات به پزشکی خانواده گره خورده است.
وی ادامه داد: پزشکی خانواده بدون پذیرش اجتماعی قابلین اجرا ندارد؛ اما باید توجه کنیم که مردم چنین چیزی را به طور معمول قبول نمیکنند و به طور مثال در انگلستان هم اگر تصمیم با شخص باشد، کسی به دنبال پزشک خانواده نمیرود. در سایر کشورها، محدودیت در مراجعه به متخصص وجود دارد و به همین دلیل است که بسیاری از ایرانیان برای استفاده از خدمات درمانی به ایران میآیند.
هاشمی اصل اظهار کرد: بازنشستههای وزارت نفت به راحتی میتوانند به هر پزشکی مراجعه کنند، اما بیشترین درصد مراجعه کنندگان به پزشکان خانواده، بازنشستگان هستند؛ زیرا نزد پزشک خانواده، پرونده دارند و حتی داروهای خود را به پزشک خانواده خود نشان داده و مشورت میگیرند. طرح پزشکی خانواده بسیار خوب است، اما باید به درستی مدیریت شود؛ مردم باید بدانند مزایای پزشکی خانواده چیست که این موضوع کاملا به سواد سلامت جامعه مربوط میشود.
رئیس سلامت خانواده سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت افزود: گذاشتن اجبار برای اجرای پزشکی خانواده، امکان پذیر نیست؛ تشویق بسیار موثرتر از تنبیه خواهد بود و به طور مثال چنین اقدامی را در معاینههای دورهای در زمینه طب کار در صنعت نفت انجام دادیم و موفق بود.
هاشمی اصل گفت: در کل کشور، ۶۲ مرکز پزشک خانواده با جمعیت مشخص تحت پوشش در صنعت نفت داریم و همه دستورالعملهای وزارت بهداشت را نیز اجرا میکنیم.
به مردم گفته شود که غربالگری انجام بدهند تا بیمار نشوند
اردوان بهرامی که پزشک خانواده در استان فارس است هم در گفتوگو با خبرنگار سلامت ایرنا درباره اهمیت فرهنگ سازی درباره پزشکی خانواده گفت: برای بسیاری از مردم در استان فارس، مسائل اقتصادی در زمینه پزشکی خانواده اهمیت داشته و موضوع غربالگری اهمیت چندانی ندارد؛ در واقع مردم هر وقت نیاز به پزشک داشته باشند، میتوانند از خدمات ارزان قیمت در مطب پزشک خانواده استفاده کنند. به طور مثال در مطب یک بنر بزرگ برای تشویق به مراجعه برای غربالگری نصب کردهایم، اما در طول ۱۰ سال اخیر، حتی یک نفر به واسطه این بنر، برای غربالگری مراجعه نکرده است.
وی ادامه داد: نظام سلامت باید تمرکز بیشتری بر جامعه داشته باشد و فرهنگ سازی کند تا مردم بدانند راه اندازی برنامه پزشکی خانواده چه مزایایی خواهد داشت؛ باید به جامعه گفته شود که غربالگری انجام بدهند تا بیمار نشوند.
برنامه پزشکی خانواده که ذات آن با ایجاد محدودیت برای مراجعه به پزشک متخصص همراه است، نیازمند ایجاد باور در پزشکان عمومی به عنوان دروازهبانان نظام سلامت، آگاهی و تشویق جامعه به بهرهمندی از مزایای پزشکی خانواده در راستای پیشگیری و حفظ سلامت، مدیریت هزینههای بیمار و نظام سلامت و افزایش آگاهی رسانی است. موضوعی که شاید تاکنون کمتر به آن توجه شده است و در چنین شرایطی نمیتوان یک برنامه اصلاحی در نظام سلامت را اجرا کرد و بعد انتظار همراهی بی کم و کاست از جامعه و حتی پزشکان را داشت.
افطار و شام را در ماه رمضان جدا کنیم/ اهمیت مصرف لبنیات، پروتئین و سبزیجات
آیا میدانید نحوه افطار کردن روزه در ماه مبارک رمضان میتواند تأثیر مستقیمی بر سلامت جسم و موفقیت در بهرهمندی از برکات این ماه داشته باشد؟ یک متخصص تغذیه با تأکید بر اهمیت جدا کردن وعده افطار از شام، هشدار داد که مصرف غذاهای سنگین و پرچرب در لحظه افطار، نهتنها موجب بروز ناراحتیهای گوارشی میشود، بلکه روزهداران را از اهداف سلامتی این ماه معنوی دور میکند.
ماه مبارک رمضان، فرصتی ارزشمند برای تعالی معنوی و بازنگری در سبک زندگی است؛ در این ماه، روزهداری علاوه بر جنبههای عبادی، تأثیرات عمیقی بر سلامت جسم و روان به جای میگذارد، توجه به اصول صحیح تغذیه در این ایام، نهتنها به بهرهمندی بیشتر از برکات این ماه کمک میکند، بلکه از بروز مشکلات گوارشی و ضعف بدنی نیز پیشگیری میکند.
کارشناسان تغذیه بر این باورند که با رعایت یک برنامه غذایی متعادل و آگاهانه میتوان انرژی لازم برای عبادت و فعالیتهای روزانه را تأمین کرد؛ یکی از مهمترین دغدغههای روزهداران، نحوه صحیح باز کردن روزه و انتخاب مواد غذایی مناسب برای وعده افطار است؛ پس از ساعتها ناشتایی، بدن نیازمند دریافت ملایم و تدریجی مواد مغذی است تا دستگاه گوارش بتواند به آرامی فعالیت خود را از سر گیرد.
متأسفانه گاهی عادات نادرست مانند مصرف غذاهای سنگین و پرچرب در لحظه افطار، نهتنها موجب ناراحتیهای گوارشی میشود، بلکه هدف اصلی روزهداری را تحت تأثیر قرار میدهد.
افطار و شام را در ماه رمضان از هم جدا کنید
دکتر رامش عالیپور متخصص سیاستهای غذا و تغذیه و عضو هیات علمی دانشکده علوم تغذیه و رژیمشناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تشریح نکات کلیدی درباره وعده افطار بر اهمیت جدا کردن آن از شام، انتخاب مواد غذایی مناسب و نقش نوشیدنیها در حفظ سلامت روزهداران تاکید کرد.
وی با اشاره به اصول تغذیه در ماه مبارک رمضان، افزود: پس از ساعات طولانی ناشتایی، معده خالی بوده و بدن آمادگی دریافت حجم بالای غذا را ندارد، به همین دلیل توصیه میشود ابتدا روزه با مایعات گرم مانند چای کمرنگ، آب جوشیده گرم یا ترکیبات قندی همراه با یک یا دو عدد خرما باز شود تا دستگاه گوارش بهآرامی فعال شود .
وی اظهار کرد: پس از این مرحله، بهتر است یک وعده غذایی بسیار سبک مانند نان و پنیر و سبزی، مقداری آش یا سوپ ساده، یا ترکیباتی مثل شیربرنج مصرف شود. این کار به معده فرصت میدهد تا فعالیت خود را از سر بگیرد و سپس توصیه میشود فاصلهای کوتاه، حدود نیم تا یک ساعت، بین این وعده و شام ایجاد شود.
این متخصص تغذیه تأکید کرد: وعده شام نیز نباید سنگین باشد تا فرد از اهداف سلامتی روزهداری دور نشود، با توجه به فاصله زمانی نهچندان زیاد تا سحر در فصل زمستان، پرهیز از غذاهای چرب، سرخشده و سنگین به بازسازی سلولهای بدن پس از ماه رمضان کمک شایانی میکند.
دکتر عالیپور در ادامه به اهمیت مصرف نوشیدنیها اشاره کرد و گفت: نوشیدن سه تا چهار لیوان مایعاتی مانند چای، شیر و آب در فاصله افطار تا سحر بسیار مفید است. ایشان اکیداً توصیه کرد که از مصرف نوشابههای گازدار، غذاهای آماده مانند پیتزا، فستفودها و انواع ساندویچها در وعده افطار خودداری شود.
عضو هیات علمی دانشکده علوم تغذیه و رژیمشناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران همچنین به نقش مؤثر ماست در تأمین کلسیم مورد نیاز بدن اشاره کرد و بر گنجاندن آن در برنامه غذایی افطار و سحر تأکید کرد.
به گفته وی، در این وعدهها باید از تمام گروههای غذایی شامل کربوهیدراتها، لبنیات، پروتئینها (مانند انواع خورشهای سنتی) و سبزیجات استفاده شود.
دکتر عالی پور خاطرنشان کرد: پس از صرف شام تا زمان خواب، مصرف حداقل دو واحد میوه میتواند نیازهای ویتامینی بدن را تکمیل کند، با رعایت این الگو، فرد ضمن تأمین نیازهای تغذیهای، از دریافت حجم بالای غذا و بهتبع آن از افزایش وزن پس از ماه مبارک رمضان جلوگیری خواهد کرد.
پرهیز از مصرف مواد غذایی شیرین در افطار/ آب و چای ولرم بهترین خوراک برای باز کردن روزه
علیرضا رییسی معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز با اشاره به اینکه صرف چای ولرم و آب بهترین توصیه برای افطار کردن روزه داران است، افزود: پرهیز از مصرف مواد غذایی دارای قند ساده و کربوهیدرات بالا در وعده افطار، نقش مؤثری در حفظ سلامتی دارد و از خواب آلودگی بعد از غذا هم که ناشی از افزایش شدید انسولین است، جلوگیری میکند.
وی تاکید کرد: مصرف مواد غذایی با شاخص گلیسمی بالا، میزان و شدت گرسنگی انسان را در طول روز افزایش میدهد.
ماه مبارک رمضان، فرصتی مغتنم برای اصلاح سبک زندگی و عادات غذایی نادرست است؛ رعایت اصول ساده اما کلیدی تغذیه، همراه با بهرهمندی از برکات معنوی این ماه، ضامن سلامتی جسم و روح روزهداران خواهد بود و آنان را برای ادامه مسیر زندگی با انرژی و نشاطی مضاعف آماده میسازد.
توصیههای غذایی در ماه رمضان/ مصرف موادغذایی پرچرب و دارای قند محدود شود
مدیرکل فرآوردههای غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو با تأکید بر اهمیت وعده غذایی افطار برای باز کردن روزه و انتخاب مناسب مواد غذایی در وعده سحری، نسبت به مصرف غذاهای پرچرب و نوشیدنیهای دارای قند در ماه رمضان هشدار داد.
عبدالعظیم بهفر با اشاره به اینکه ماه رمضان میتواند فرصتی برای اصلاح الگوی تغذیه باشد، افزود: انتخاب نادرست مواد غذایی ممکن است منجر به افت قند خون، کمآبی و ضعف عمومی شود البته تأمین مایعات کافی بین افطار تا سحر هم ضروری است و در این زمینه مصرف آب، شیر و نوشیدنیهای طبیعی مانند خاکشیر و تخمشربتی توصیه میشود.
وی با بیان اینکه افطار باید با مواد غذایی سبک و زودهضم آغاز شود، اظهار کرد: شروع افطار با خرما، شیر و یا سوپ کمک میکند تا دستگاه گوارش به تدریج فعالیت خود را از سر بگیرد، مصرف غذاهای سرخکرده و پرچرب در این وعده میتواند موجب بروز ناراحتیهای گوارشی شود ضمن اینکه در وعده سحر، استفاده از نانهای سبوسدار، پروتئینهای کمچرب و میوهها برای تأمین انرژی روزانه هم توصیه میشود.
مدیرکل فرآوردههای غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو با اشاره به افزایش مصرف محصولاتی مانند خرما، زولبیا و بامیه، لبنیات و فرآوردههای پروتئینی در این ماه، گفت: سلامت این اقلام و پیشگیری از تخلفات احتمالی در فرآیند تولید و عرضه، از اولویتهای نظارتی سازمان است، گزارشهایی درباره استفاده از روغنهای غیرمجاز، افزودن مواد نگهدارنده غیرمجاز و عرضه لبنیات غیربهداشتی دریافت شده که لزوم تشدید نظارتها را نشان میدهد.
وی افزود: نمونهبرداری و پایش این فرآوردهها بهصورت مستمر انجام میشود و در صورت مشاهده تخلف، برخورد قانونی در دستور کار قرار دارد؛ به مصرفکنندگان توصیه میشود هنگام خرید، مشخصات بهداشتی فرآوردهها را بررسی کرده و از خرید اقلام فلهای و بدون مجوز خودداری کنند.
بهفر با تأکید بر نقش نگهداری صحیح مواد غذایی در منازل گفت: خرما باید در محیطی خشک و خنک نگهداری شود، روغنهای مصرفی نباید چندین بار استفاده شوند و فرآوردههای پروتئینی باید در دمای مناسب یخچال قرار گیرند. مصرف بیش از حد چای و قهوه در وعده سحر نیز بهدلیل افزایش دفع آب بدن توصیه نمیشود، چراکه میتواند تشنگی روزانه را تشدید کند. رعایت این نکات نقش مهمی در ارتقای سلامت روزهداران دارد