کودک را با حقوقش آشنا کنیم، نه فقط با وظایفش

در دنیایی که دائما وظایف و چارچوبهای رفتاری به کودک یادآوری میشود، حقوق بنیادین او در سایه آموزشهای یکطرفه به فراموشی سپرده میشود غافل از اینکه امنیت، کرامت انسانی و حریم خصوصی کودک حق مسلمی است که باید از نخستین سالهای زندگی در بستر خانواده و اجتماع به او آموخته شود.
کافی است برای لحظهای صحنهای آشنا را در ذهن مرور کنیم، مادری با شتاب دست فرزند خردسالش را میکشد و با صدایی آمرانه میگوید” ساکت باش، بزرگترها دارند حرف میزنند! یا پدری که بدون توجه به نگاه معذب فرزندش، ریزترین جزئیات زندگی، نمرات یا حتی لحظات خجالتآور او را در جمع فامیل یا قاب دوربین تلفن همراه برای هزاران غریبه به نمایش میگذارد. کودک میشنود، نظاره میکند و یاد میگیرد که در برابر دنیای بزرگسالان هیچ صدا و حریمی ندارد.
این صحنههای روزمره، بازتابی از یک خلا عمیق است، کودکانی که به آنها آموختهایم مطیع باشند اما هرگز به آنها یاد ندادهایم که خودشان نیز صاحب حق و کرامتی مستقل می باشند. دکتر محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال در گفتوگو با واکاوی مفهوم کرامت کودک و ضرورت آگاهیبخشی به نسل جدید، به تشریح جایگاه حقوقی کودکان در خانواده، جامعه و زیستبوم دیجیتال پرداخت.
کودک همین امروز یک انسان صاحب حق است
سیدناصری در ابتدای این گفتوگو با طرح این پرسش که اگر کودک نداند چه حقوقی دارد، چگونه میتواند از آنها دفاع کند؟ توضیح داد: این پرسش در ظاهر ساده است، اما یکی از بنیادیترین مسائل در فرهنگ حقوق کودک و شیوه تربیت نسل آینده به شمار میرود. ما معمولا به کودکان میآموزیم که چه وظایفی دارند باید درس بخوانند، به بزرگترها احترام بگذارند، مقررات خانه و مدرسه را رعایت کنند، مسئولیتپذیر باشند و رفتار مناسبی از خود نشان دهند. با اینحال، کمتر به آنها میگوییم که خودشان نیز صاحب حق هستند، حق دارند شنیده شوند، از خشونت در امان بمانند، حریم خصوصی داشته باشند، آموزش ببینند، بازی کنند، احساساتشان را بیان کنند و در تصمیمهایی که بر زندگیشان اثر میگذارد، متناسب با سن و میزان رشدشان مشارکت داشته باشند. این نابرابری در آموزش به نوع نگاه جامعه به کودک و جایگاه او در نظام حقوقی و اجتماعی بازمیگردد.
کودک باید در محیطی زندگی کند که کرامتش محترم شمرده شود، فرصت رشد داشته باشد و بتواند بدون ترس از تحقیر یا خشونت، بخشی از تجربهها و نگرانیهای خود را با دیگران در میان بگذارد.
او ادامه میدهد: کودک فقط انسانی نیست که باید برای آینده آماده شود، او همین امروز یک انسان و صاحب حق است. کودکی، مرحلهای از زندگی نیست که ارزش آن صرفا به بزرگسالی آینده وابسته باشد. کودک در همین سالها زندگی میکند، احساس دارد، تجربه میکند، آسیب میبیند، یاد میگیرد و شخصیت خود را شکل میدهد. بنابراین، نمیتوان تحقق حقوق او را به زمانی موکول کرد که به سن قانونی بزرگسالی برسد یا توانایی دفاع مستقل از خود را پیدا کند. اتفاقا یکی از مهمترین دلایل ضرورت آموزش حقوق کودک این است که او در سالهای نخست زندگی، بیش از بسیاری از بزرگسالان به حمایت، راهنمایی و فراهم بودن امکان دسترسی به سازوکارهای دفاع از حقوق خود نیاز دارد.
این پژوهشگر حقوق کودک با اشاره به اصول چهارگانه کنوانسیونهای بینالمللی یادآور شد: پیماننامه حقوق کودک سازمان ملل متحد، کودک را برخوردار از حقوق بنیادین میداند و دولتهای عضو را به احترام، حمایت و تحقق این حقوق متعهد میکند. چهار اصل بنیادین این پیماننامه، یعنی منع تبعیض، تأمین منافع عالیه کودک، حق زندگی، بقا و رشد و احترام به دیدگاه کودک، نشان میدهند که حمایت از کودکان صرفا به تأمین نیازهای اولیه آنها محدود نیست. کودک باید در محیطی زندگی کند که کرامتش محترم شمرده شود، فرصت رشد داشته باشد و بتواند بدون ترس از تحقیر یا خشونت، بخشی از تجربهها و نگرانیهای خود را با دیگران در میان بگذارد. از این منظر، آموزش حقوق کودک بخشی از فرایند تحقق تعهدات حقوقی و تربیت شهروندان آگاه است.
کودکی که حقوقش را نمیشناسد چگونه از کرامت خود دفاع کند
حق سلامت، رشد همهجانبه و خط قرمز منع تبعیض
سیدناصری درباره ابعاد حق بقا و منع هرگونه تبعیض اظهار داشت: نخستین حقی که کودک باید بشناسد، حق زندگی، سلامت و رشد است. این حق علاوه بر زنده ماندن به فراهم بودن شرایط رشد جسمی، روانی، عاطفی، اجتماعی و شخصیتی اشاره دارد. کودک به تغذیه مناسب، مراقبت بهداشتی، آموزش، امنیت، آرامش، بازی و روابط انسانی حمایتگر نیاز دارد. زندگی در محیطی که سرشار از ترس، خشونت، تحقیر یا بیتوجهی مستمر است، میتواند فرصت رشد سالم را از کودک بگیرد. والدین و مربیان باید به کودکان بیاموزند که نیازهای جسمی و عاطفی آنها بیاهمیت نیست و درخواست کمک، بیان ناراحتی یا صحبت درباره مشکلات، نشانه ضعف و ناتوانی محسوب نمیشود.
رفتار عادلانه با کودکان به این معناست که هر کودک متناسب با شرایط و نیازهای خود از فرصت واقعی برخورداری از حقوق بهرهمند شود.
او در ادامه تأکید کرد: کودک باید بداند که به دلیل جنسیت، وضعیت اقتصادی خانواده، معلولیت، زبان، قومیت یا شرایط خانوادگی خود نباید مورد تبعیض قرار گیرد. اصل منع تبعیض، از پایههای اصلی نظام حقوق کودک است، اصلی که رعایت آن از خانه آغاز میشود.
مقایسه تحقیرآمیز فرزندان، بیاعتنایی به نیازهای یکی از آنها، محروم کردن کودک از فرصتهای آموزشی به دلیل جنسیت یا نادیده گرفتن نیازهای ویژه کودکان دارای معلولیت، میتواند به شکلگیری احساس بیارزشی و محرومیت بیانجامد. رفتار عادلانه با کودکان به این معناست که هر کودک متناسب با شرایط و نیازهای خود از فرصت واقعی برخورداری از حقوق بهرهمند شود.
حق امنیت در برابر خشونت، تفاوت میان تربیت و آزار
این حقوقدان با تشریح حق امنیت روانی و جسمانی کودکان تصریح کرد: یکی از مهمترین موضوعاتی که باید به زبان ساده به کودکان آموزش داده شود، حق امنیت و مصونیت از خشونت است. کودک باید بداند که کتک زدن، تهدید، تحقیر، آزار جنسی، بهرهکشی و دیگر رفتارهای آسیبزا را نباید صرفا به دلیل بزرگتر بودن فرد مقابل یا قرار داشتن او در جایگاه والد، معلم یا مربی، امری طبیعی و غیرقابل اعتراض تلقی کند. ماده ۱۹ پیماننامه حقوق کودک بر ضرورت حمایت از کودکان در برابر انواع خشونت جسمی و روانی، آسیب، سو استفاده، غفلت و بدرفتاری تأکید دارد. این حمایت زمانی اثربخشتر خواهد بود که کودک بتواند رفتار آسیبزا را تشخیص دهد، بداند مجبور به پنهان کردن آن نیست و برای کمک گرفتن به فردی قابل اعتماد مراجعه کند.
وی اضافه کرد: آموزش این حق نباید به ایجاد ترس یا بیاعتمادی عمومی نسبت به بزرگسالان منجر شود. هدف آن است که کودک تفاوت میان مراقبت و آزار، تربیت و تحقیر، راهنمایی و تهدید را بشناسد. همچنین باید به او آموزش داد که اگر نخستین فردی که به او مراجعه میکند، حرفش را جدی نگرفت، میتواند از یک بزرگسال امن دیگر کمک بخواهد.
مسئولیت حمایت از کودک نیز نباید به توانایی او در تشخیص خطر یا گزارش آن وابسته شود، مسئولیت اصلی پیشگیری از خشونت، ایجاد محیط امن و رسیدگی به موارد آزار بر عهده بزرگسالان، نهادهای مسئول و نظام حمایتی است.
حق شنیده شدن، صدای کودک نباید با برچسب سن خاموش شود
سیدناصری درباره جایگاه نظر کودک در کانون خانواده توضیح داد: حق دیگری که شناخت آن میتواند روابط خانوادگی و اجتماعی را متحول کند، حق شنیده شدن است. ماده ۱۲ پیماننامه حقوق کودک بر حق کودک برای ابراز آزادانه دیدگاه خود در امور مربوط به او و توجه متناسب به این دیدگاه تأکید دارد. این حق به معنای آن نیست که کودک باید درباره همه مسائل تصمیم نهایی را بگیرد یا مسئولیتهایی فراتر از توان و سن خود بر عهده داشته باشد. معنای آن این است که بزرگسالان نمیتوانند صرفاً به دلیل کودک بودن فرد، نظر او را بیاهمیت بدانند. میان پذیرفتن تمام خواستههای کودک و به رسمیت شناختن حق او برای اظهار نظر تفاوت وجود دارد. پدر و مادر ممکن است پس از شنیدن دیدگاه فرزندشان تصمیم دیگری بگیرند، اما این تصمیم باید بر پایه مسئولیت تربیتی و مصلحت کودک باشد، نه بر این تصور که کودک اصولا حق اظهار نظر ندارد.
او افزود: خانواده نخستین محیطی است که کودک در آن معنای مشارکت، گفتوگو و احترام متقابل را تجربه میکند. وقتی کودک درباره مسئلهای که مستقیما بر زندگی او اثر میگذارد صحبت میکند و والدین با دقت به او گوش میدهند، در عمل حق مشارکت را میآموزد. برعکس، وقتی هر پرسش او با عباراتی مانند تو هنوز بچهای و چیزی نمیفهمی پاسخ داده میشود، ممکن است بهتدریج به این نتیجه برسد که سکوت، امنتر از بیان نگرانیهایش است. جامعهای که از کودکان انتظار دارد در آینده شهروندانی مشارکتجو و مسئول باشند، نمیتواند در سالهای کودکی، فرصت تمرین گفتوگو و مشارکت را از آنها بگیرد.
حق آزادی بیان، حریم خصوصی و امنیت زیست در عصر دیجیتال
این پژوهشگر با اشاره به تحولات دنیای مدرن گفت: آموزش حقوق کودک باید حق آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات مناسب را در بربگیرد. کودک حق دارد پرسش کند، احساسات خود را بیان کند و درباره مسائل متناسب با سن خود اطلاعات به دست آورد. البته این حقوق با حقوق دیگران، الزامات قانونی مشروع و ضرورت حمایت متناسب با سن کودک ارتباط دارند اما حمایت نباید بهانهای برای خاموش کردن صدای او یا محروم کردنش از هرگونه آگاهی باشد. بهویژه در عصر دیجیتال، کودک باید یاد بگیرد که چگونه اطلاعات درست را از نادرست تشخیص دهد، با محتوای زیانبار مواجه شود، اطلاعات شخصی خود را محافظت کند و در صورت تجربه آزار اینترنتی یا دریافت پیامهای نامناسب، کمک بخواهد.
او با تکیه بر ماده ۱۶ پیماننامه حقوق کودک ادامه داد: حریم خصوصی نیز از حقوقی است که آموزش آن دیگر نمیتواند به آینده موکول شود. ماده ۱۶ پیماننامه حقوق کودک، کودک را در برابر مداخلات خودسرانه یا غیرقانونی در حریم خصوصی، خانواده، خانه و مکاتبات و نیز تعرض به حیثیت و اعتبارش مورد حمایت قرار میدهد. این اصل در زندگی امروز، افزون بر روابط حضوری در فضای مجازی نیز اهمیت دارد. انتشار تصاویر خصوصی کودک، بازگو کردن مسائل شخصی او در جمع یا قرار دادن لحظات شرمآور زندگیاش در معرض دید عموم، ممکن است به حیثیت و احساس امنیت او آسیب بزند.
والدین در انجام وظیفه مراقبت و نظارت بر فرزند خود، باید میان حفاظت از کودک و احترام به حریم خصوصی او تعادل برقرار کنند. مسئولیت والد بودن، به معنای نادیده گرفتن شخصیت مستقل کودک نیست.
بازی و استراحت، حقوق بنیادینی که امتیاز پاداشی نیستند
سیدناصری درباره حق فراغت کودکان خاطرنشان کرد: کودک باید بداند که آموزش، بازی، استراحت و مشارکت در فعالیتهای فرهنگی و هنری، امتیازهایی نیستند که صرفا در صورت انجام بینقص وظایفش به او تعلق بگیرند، این موارد بخشی از حقوق او هستند. مواد ۲۸ و ۲۹ پیماننامه حقوق کودک به حق آموزش و اهداف آن، از جمله رشد شخصیت، استعدادها و تواناییهای کودک، میپردازند و ماده ۳۱ نیز حق استراحت، فراغت، بازی و مشارکت در زندگی فرهنگی و هنری را به رسمیت میشناسد. بنابراین، مدرسهای که صرفا بر نمره تاکید میکند و خانوادهای که تمام وقت کودک را با کلاس و تکلیف پر میکند، باید از خود بپرسند که آیا میان یادگیری، سلامت روان، بازی و رشد همهجانبه فرزند تعادل برقرار کردهاند یا خیر. ارزش کودک به نمرههای او محدود نیست و تفاوت استعدادهای کودکان نباید مبنای تحقیر یا محرومیت آنها قرار گیرد.
نقش متقابل خانه، مدرسه و ضرورت ایجاد مسیرهای امن حمایتی
این حقوقدان با اشاره به اینکه نباید این بار سنگین را تنها به خانواده سپرد، یادآور شد: آموزش حقوق کودک مسئولیتی نیست که بتوان آن را فقط بر عهده خانواده گذاشت. والدین در خط مقدم این فرایند قرار دارند، زیرا نخستین الگوهای رفتاری کودک هستند اما مدرسه، رسانه، نهادهای فرهنگی، نظام آموزشی و دستگاههای مسئول حمایت از کودک نیز وظایف مهمی دارند. اگر مدرسه درباره احترام و منع خشونت سخن بگوید، اما در عمل تحقیر دانشآموز را ابزار انضباط قرار دهد، پیام آموزشی آن متناقض خواهد بود. اگر رسانهها از حقوق کودک سخن بگویند، اما تصویر و اطلاعات خصوصی او را بدون توجه به مصلحت و کرامتش منتشر کنند، آموزش حقوق به شعاری بیاثر تبدیل میشود. اگر خانواده از کودک مسئولیتپذیری بخواهد، اما هیچ فرصتی برای شنیده شدن و مشارکت او فراهم نکند، مسئولیت را از معنای متعادل خود تهی کرده است.
به همین دلیل، آموزش حقوق کودک باید از سطح سخنرانیهای مناسبتی و مطالب پراکنده فراتر رفته و به بخشی پایدار از برنامههای تربیتی و آموزشی تبدیل شود. آشنایی با حقوق باید متناسب با سن کودکان و با استفاده از داستان، بازی، گفتوگو، موقعیتهای روزمره و تمرینهای عملی صورت گیرد. کودک خردسال باید بتواند مرزهای بدنی خود را بشناسد و در صورت احساس ناامنی کمک بخواهد، دانشآموز باید با مفهوم احترام، منع تبعیض و حق شنیده شدن آشنا شود و نوجوان باید درباره حریم خصوصی، امنیت دیجیتال، روابط سالم و شیوه مراجعه به سازوکارهای حمایتی آگاهی پیدا کند.
سیدناصری به لزوم دسترسی به سازوکارهای مطمئن گزارشدهی اشاره کرده و گفت: آگاهی کودک از حقوق خود، بهتنهایی تضمینکننده تحقق آنها نیست. کودکی که میداند مورد آزار قرار گرفته است، اگر با نبود مسیر امن گزارشدهی، بیتوجهی بزرگسالان یا ترس از پیامدهای افشا مواجه شود، ممکن است همچنان نتواند از حق خود برخوردار شود. ازاینرو، آموزش باید با ایجاد سازوکارهای حمایتی قابل دسترس، محرمانه و متناسب با سن کودک همراه باشد. مسئولیت بزرگسالان این است که محیطی فراهم کنند که در آن، بیان نگرانی و درخواست کمک با سرزنش، تهدید یا بیاعتنایی روبهرو نشود.
تربیت شهروند آگاه در گرو توازن میان حق و مسئولیت
دکتر محمدمهدی سیدناصری در پایان این گفتوگو با پیوند دادن حقوق با مسئولیتهای اجتماعی تأکید کرد: شناخت حقوق کودک باید با آموزش احترام به حقوق دیگران همراه باشد. کودک باید بداند که همانگونه که بدن، احساسات، حریم خصوصی و دیدگاه او محترم است، دیگران نیز از همین کرامت برخوردارند. حقوق بدون توجه به مسئولیتهای متقابل میتواند به برداشتی ناقص از زندگی اجتماعی بیانجامد و مسئولیت بدون شناخت حقوق، زمینه اطاعت کورکورانه و پذیرش رفتارهای نادرست را فراهم کند. تربیت شهروند آگاه زمانی معنا پیدا میکند که کودک هم حق خود را بشناسد و هم بیاموزد چگونه حق دیگران را رعایت کند.
وی سخنان خود را با این پیام روشن به پایان رساند مهمترین جملهای که باید در خانه، مدرسه و جامعه به کودکان آموخت، این است”تو فقط کسی نیستی که بزرگترها باید از او مراقبت کنند، تو انسانی هستی که حق داری با امنیت، احترام و کرامت زندگی کنی. کودکی که این حقیقت را میآموزد، بهتر میتواند نگرانیهای خود را بیان کند، در موقعیتهای خطرناک کمک بخواهد، درباره زندگیاش پرسش کند و در آینده نسبت به حقوق دیگران نیز حساس باشد. جامعهای که خواهان شهروندانی مسئول، مشارکتجو و قانونمدار است، نمیتواند آموزش حقوق را تا بزرگسالی به تعویق بیندازد. احترام به قانون از جایی آغاز میشود که انسان، هم حقوق خود را بشناسد و هم حقوق دیگران را به رسمیت بشناسد؛ و این آموزش، باید از کودکی آغاز شود.