مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک، تهدید جدی برای مقاومت میکروبی

آنتیبیوتیکها از مهمترین داروهایی هستند که در درمان عفونتهای باکتریایی و نجات جان انسانها نقش دارند؛ اما مصرف بیرویه، خودسرانه و نادرست آنها بهتدریج باعث شده است برخی میکروبها در برابر این داروها مقاوم شوند. پدیدهای که با عنوان «مقاومت میکروبی» شناخته میشود و میتواند درمان عفونتهای ساده را دشوارتر کند و حتی اثربخشی برخی روشهای درمانی پیشرفته را تحت تأثیر قرار دهد.
هفته جهانی آگاهی از مقاومت میکروبی، از ۱۸ تا ۲۴ نوامبر (۲۷ آبان تا ۳ آذر)، فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی درباره یکی از مهمترین چالشهای سلامت در جهان است؛ چالشی که در صورت بیتوجهی میتواند درمان بسیاری از عفونتهای رایج را دشوارتر کند و حتی جان بیماران را به خطر بیندازد. شعار هفته جهانی آگاهی از مقاومت میکروبی در سال ۲۰۲۶ نیز بر ضرورت اقدام مشترک برای پیشگیری از مقاومت دارویی تأکید دارد: «سلامت واحد، اقدام واحد؛ همین امروز از مقاومت میکروبی پیشگیری کنیم».
مقاومت میکروبی زمانی اتفاق میافتد که میکروبهایی مانند باکتریها، ویروسها، قارچها و انگلها در طول زمان تغییر میکنند و در برابر داروهایی که پیشتر برای از بین بردن آنها مؤثر بودهاند، مقاومت پیدا میکنند. در چنین شرایطی داروها اثربخشی لازم را ندارند و درمان عفونتها طولانیتر، پیچیدهتر و پرهزینهتر میشود. نکته مهم این است که مقاومت دارویی در واقع در میکروبها ایجاد میشود، نه در بدن انسان؛ به همین دلیل ممکن است فردی به دارویی که قبلاً برای درمان یک عفونت مؤثر بوده است، دیگر پاسخ مناسبی ندهد.
یکی از مهمترین عوامل گسترش این مشکل، مصرف غیرضروری و نادرست آنتیبیوتیکهاست. استفاده از این داروها بدون تجویز پزشک، مصرف داروی باقیمانده از بیماری قبلی، دریافت آنتیبیوتیک به توصیه افراد غیرمتخصص و مصرف دارو برای بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا، از رفتارهایی هستند که میتوانند روند گسترش مقاومت میکروبی را تسریع کنند.
آنتیبیوتیکها برای درمان عفونتهای باکتریایی کاربرد دارند و بر ویروسها اثری ندارند؛ بنابراین مصرف آنها برای سرماخوردگی یا آنفلوانزای معمولی نهتنها کمکی به بهبود بیماری نمیکند، بلکه میتواند عوارض دارویی و خطر مقاومت آنتیبیوتیکی را افزایش دهد.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵، از هر ۶ عفونت باکتریایی تأییدشده آزمایشگاهی در جهان در سال ۲۰۲۳، یک مورد به درمانهای آنتیبیوتیکی مقاوم بوده است. همچنین مقاومت به بیش از ۴۰ درصد ترکیبهای میکروب و آنتیبیوتیک مورد بررسی، در فاصله سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ افزایش یافته است. این آمار نشان میدهد که مقاومت آنتیبیوتیکی دیگر صرفاً یک نگرانی مربوط به آینده نیست، بلکه اکنون نیز بر روند درمان بیماران در کشورهای مختلف تأثیر گذاشته است.
چرا مقاومت میکروبی برای همه مردم اهمیت دارد؟
اهمیت این موضوع فقط به درمان عفونتهای ساده محدود نمیشود. گسترش میکروبهای مقاوم میتواند درمان عفونتهای شدید، جراحیهای بزرگ، پیوند اعضا، شیمیدرمانی و مراقبت از بیماران بستری را با دشواری بیشتری روبهرو کند. در بسیاری از این شرایط، پیشگیری و کنترل عفونت و دسترسی به آنتیبیوتیکهای مؤثر نقش حیاتی دارد. اگر داروهای موجود اثربخشی خود را از دست بدهند، احتمال بروز عوارض، طولانی شدن بستری در بیمارستان و افزایش هزینههای درمان بیشتر خواهد شد.
از سوی دیگر، مقاومت میکروبی فقط به مصرف دارو در انسانها مربوط نیست. استفاده نامناسب از داروهای ضدمیکروبی در دامداری، طیور و کشاورزی و همچنین ورود باقیمانده داروها و میکروبهای مقاوم به محیط زیست، در گسترش این پدیده نقش دارد. به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت و سایر نهادهای بینالمللی بر رویکرد «سلامت واحد» تأکید میکنند؛ رویکردی که سلامت انسان، حیوانات، مواد غذایی و محیط زیست را به یکدیگر مرتبط میداند و مقابله با مقاومت میکروبی را نیازمند همکاری همه این بخشها میداند.
مردم برای پیشگیری از مقاومت میکروبی چه باید بکنند؟
مقابله با مقاومت میکروبی فقط به بیمارستانها، پزشکان و مراکز درمانی محدود نمیشود، بلکه رفتار روزمره هر یک از ما در مصرف داروها میتواند در کاهش یا گسترش این مشکل تأثیرگذار باشد. بسیاری از موارد مصرف نادرست آنتیبیوتیکها به دلیل ناآگاهی درباره نحوه عملکرد این داروها اتفاق میافتد. برای مثال، بعضی افراد تصور میکنند آنتیبیوتیک دارویی قوی برای درمان هر نوع بیماری، از گلودرد و سرماخوردگی گرفته تا تب و سرفه است؛ در حالی که این تصور درست نیست.
۱- آنتیبیوتیک را بدون تجویز پزشک مصرف نکنید
یکی از مهمترین دلایل افزایش مقاومت میکروبی، مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکهاست. گاهی افراد با مشاهده علائمی مانند گلودرد، تب، آبریزش بینی یا سرفه، بدون مراجعه به پزشک به سراغ داروهای باقیمانده در خانه میروند یا از دارویی استفاده میکنند که قبلاً برای بیماری مشابه تجویز شده است. در حالی که این علائم همیشه نشانه عفونت باکتریایی نیستند و ممکن است منشأ ویروسی داشته باشند. مصرف آنتیبیوتیک در چنین شرایطی نهتنها کمکی به درمان بیماری نمیکند، بلکه میتواند باعث عوارض دارویی و افزایش احتمال مقاومت باکتریها شود.
۲- بدانید آنتیبیوتیک سرماخوردگی و آنفلوانزا را درمان نمیکند
بسیاری از بیماریهای شایع مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا بر اثر ویروسها ایجاد میشوند. آنتیبیوتیکها برای مقابله با باکتریها طراحی شدهاند و توانایی از بین بردن ویروسها را ندارند. بنابراین مصرف این داروها برای درمان سرماخوردگی معمولی، آنفلوانزا و سایر بیماریهای ویروسی بیفایده است. حتی اگر پس از چند روز مصرف آنتیبیوتیک احساس بهبودی ایجاد شود، این موضوع لزوماً به معنای اثرگذاری دارو نیست؛ زیرا بسیاری از عفونتهای ویروسی بهطور طبیعی و با گذشت زمان بهبود پیدا میکنند. البته در برخی موارد ممکن است پزشک تشخیص دهد که فرد علاوه بر عفونت ویروسی، دچار عفونت باکتریایی نیز شده و به آنتیبیوتیک نیاز دارد.
۳- داروهای باقیمانده را برای بیماری بعدی نگه ندارید یا به دیگران ندهید
گاهی پس از پایان یک دوره درمان، تعدادی قرص یا کپسول آنتیبیوتیک در خانه باقی میماند. استفاده از این داروها برای بیماری بعدی یا دادن آنها به اعضای خانواده، یکی از رفتارهای نادرست و خطرناک است. زیرا نوع عفونت، عامل ایجادکننده بیماری و داروی موردنیاز هر فرد ممکن است متفاوت باشد. حتی علائم مشابه در دو بیمار لزوماً به معنای یکسان بودن بیماری آنها نیست. بنابراین دارویی که برای یک نفر تجویز شده، ممکن است برای فرد دیگر نهتنها مؤثر نباشد، بلکه باعث بروز عوارض نیز بشود.
۴- دارو را دقیقاً مطابق دستور پزشک مصرف کنید
اگر پزشک برای درمان یک عفونت باکتریایی آنتیبیوتیک تجویز کرد، لازم است مقدار دارو، فاصله زمانی بین مصرفها و مدت درمان طبق دستور او رعایت شود. بعضی افراد به محض کاهش تب یا بهتر شدن علائم بیماری، مصرف دارو را خودسرانه قطع میکنند و برخی دیگر نیز تصور میکنند با افزایش مقدار دارو یا مصرف دفعات بیشتر، سریعتر بهبود پیدا میکنند. هر دو رفتار میتواند مشکلساز باشد. از طرف دیگر، مدت درمان برای همه عفونتها یکسان نیست؛ بنابراین نباید تصور کرد که هر آنتیبیوتیکی الزاماً باید یک دوره ثابت و طولانی مصرف شود. اگر درباره ادامه یا قطع دارو تردید دارید، با پزشک یا داروساز مشورت کنید و خودسرانه تصمیم نگیرید.
۵- قبل از مصرف دارو، درباره ضرورت آن سؤال کنید
مردم حق دارند درباره دارویی که برایشان تجویز میشود اطلاعات داشته باشند. اگر پزشک آنتیبیوتیک تجویز کرد، میتوانید درباره علت نیاز به آن، نحوه مصرف، عوارض احتمالی و تداخل آن با سایر داروها سؤال کنید. همچنین اگر داروساز درباره نحوه مصرف دارو توضیح میدهد، به توصیههای او توجه کنید. آگاهی از دلیل مصرف یک دارو باعث میشود افراد با مسئولیت بیشتری درمان خود را دنبال کنند و از مصرف غیرضروری آنتیبیوتیکها پرهیز کنند.
۶- شستن دستها را جدی بگیرید؛ پیشگیری بهتر از درمان است
یکی از سادهترین راههای جلوگیری از انتقال بسیاری از میکروبها، شستن صحیح و مرتب دستها با آب و صابون است. دستها در طول روز با سطوح مختلف تماس دارند و میتوانند عوامل بیماریزا را به چشم، بینی، دهان و مواد غذایی منتقل کنند. شستن دستها بهویژه قبل از غذا خوردن و آماده کردن غذا، بعد از استفاده از سرویس بهداشتی، پس از تماس با افراد بیمار و هنگام ورود به خانه اهمیت زیادی دارد. استفاده از آب سالم، شستوشوی مناسب میوهها و سبزیها، پخت کامل مواد غذایی و رعایت بهداشت در آشپزخانه نیز به کاهش انتقال عفونتها کمک میکند.
۷- واکسیناسیون را فراموش نکنید
واکسیناسیون یکی از راههای مهم پیشگیری از ابتلا به بسیاری از بیماریهای عفونی است. واکسنها با آماده کردن سیستم ایمنی بدن، احتمال ابتلا به برخی عفونتها و در نتیجه نیاز به مصرف آنتیبیوتیک را کاهش میدهند. برای مثال، پیشگیری از برخی عفونتهای باکتریایی با واکسیناسیون میتواند به کاهش مصرف آنتیبیوتیکها و جلوگیری از گسترش مقاومت دارویی کمک کند. بنابراین دریافت واکسنهای توصیهشده متناسب با سن و شرایط فردی، بخشی از برنامه پیشگیری از مقاومت میکروبی است.
۸- آنتیبیوتیکها را خودسرانه دور نریزید
داروهای باقیمانده و تاریخگذشته نباید بهصورت خودسرانه در توالت، فاضلاب یا محیط زیست رها شوند. ورود باقیمانده برخی داروها به منابع آب و خاک میتواند در آلودگی محیطی و ایجاد شرایط مساعد برای انتخاب میکروبهای مقاوم نقش داشته باشد. بهتر است مردم درباره روش صحیح جمعآوری و تحویل داروهای مصرفنشده از داروخانه یا مراجع بهداشتی محل زندگی خود سؤال کنند.
حفظ اثربخشی آنتیبیوتیکها، مسئولیت همه ماست
مقابله با مقاومت میکروبی تنها با تغییر رفتار مصرفکنندگان دارو امکانپذیر نیست و به همکاری همه بخشهای جامعه نیاز دارد. پزشکان باید با تشخیص دقیق بیماری و تجویز منطقی دارو، از مصرف غیرضروری آنتیبیوتیکها جلوگیری کنند. داروسازان نیز با آموزش بیماران درباره نحوه صحیح مصرف دارو و آگاهسازی آنها از عوارض احتمالی، نقش مهمی در این زمینه دارند. از سوی دیگر، مراکز درمانی باید با رعایت اصول کنترل عفونت، بهداشت محیط و نظارت بر مصرف آنتیبیوتیکها، از انتقال میکروبهای مقاوم جلوگیری کنند.
این مسئولیت به بخش سلامت انسان محدود نمیشود. مصرف منطقی داروهای ضدمیکروبی در دامداری و پرورش طیور، نظارت بر استفاده از این داروها در کشاورزی و جلوگیری از ورود آلایندههای دارویی به منابع آب و خاک نیز اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، مقابله با مقاومت میکروبی نیازمند همکاری بخشهای بهداشت و درمان، دامپزشکی، کشاورزی و محیط زیست است.
پس باید بدانیم که آنتیبیوتیکها داروهایی ارزشمند هستند که نقش مهمی در نجات جان انسانها داشتهاند؛ اما اثربخشی آنها همیشگی و تضمینشده نیست. هر بار مصرف غیرضروری و نادرست این داروها میتواند به افزایش فشار انتخابی بر میکروبها و گسترش مقاومت کمک کند. بنابراین، مصرف آگاهانه دارو، رعایت بهداشت فردی، پیشگیری از عفونتها و عمل به توصیههای پزشک، اقداماتی هستند که هر فرد میتواند از همین امروز برای حفظ سلامت خود و جامعه انجام دهد.